Tiến trình biến đổi khí hậu không còn là câu chuyện xa vời trong các báo cáo khoa học mà đã hiện diện rõ trong đời sống hằng ngày. Từ những đợt nắng nóng kỷ lục, mưa bão dữ dội đến suy giảm tài nguyên, mọi khu vực trên thế giới đều đang chịu tác động. Hiểu rõ các giai đoạn, nguyên nhân và hệ lụy của hiện tượng này là bước đầu để mỗi cá nhân, tổ chức có thể chủ động thích ứng và chung tay giảm thiểu rủi ro.
Tiến trình biến đổi khí hậu trên Trái Đất
Các giai đoạn tự nhiên trong quá khứ
Trong lịch sử địa chất, khí hậu Trái Đất từng trải qua nhiều thời kỳ nóng lên và lạnh đi tự nhiên. Sự thay đổi quỹ đạo Trái Đất, hoạt động núi lửa hay biến động bức xạ Mặt Trời từng khiến nhiệt độ toàn cầu dao động mạnh. Tuy nhiên những biến động này thường diễn ra trong thời gian rất dài, kéo dài hàng nghìn đến hàng triệu năm nên hệ sinh thái có khoảng thời gian đủ lớn để thích nghi dần.
Các nhà khoa học đã nghiên cứu lõi băng, trầm tích biển và vòng cây để “đọc lại” lịch sử khí hậu. Những dữ liệu đó cho thấy nồng độ khí nhà kính từng tăng giảm theo chu kỳ nhưng hiếm khi đạt mức cao như hiện nay. Điều này giúp chúng ta so sánh tốc độ thay đổi khí hậu tự nhiên với tốc độ thay đổi do các hoạt động hiện đại của con người.
Bước ngoặt từ cách mạng công nghiệp
Từ cuối thế kỷ 18, con người bắt đầu khai thác ồ ạt than đá, dầu mỏ và khí đốt để phục vụ sản xuất và giao thông. Việc đốt nhiên liệu hóa thạch đã giải phóng lượng lớn khí CO₂, CH₄ và nhiều khí nhà kính khác vào bầu khí quyển. Kể từ đó, Tiến trình biến đổi khí hậu do con người thúc đẩy diễn ra nhanh chưa từng có trong lịch sử loài người.
Song song với đó, nạn phá rừng để lấy đất canh tác, chăn nuôi và đô thị hóa làm giảm đáng kể diện tích rừng hấp thụ CO₂. Đô thị mọc lên dày đặc tạo hiệu ứng đảo nhiệt, khiến nhiều thành phố nóng hơn vùng xung quanh. Tất cả những yếu tố này kết hợp lại làm tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu và phá vỡ sự cân bằng năng lượng của hệ khí hậu.
Tác động của tiến trình biến đổi khí hậu hiện nay
Biểu hiện trên thời tiết và hệ sinh thái
Một trong những biểu hiện dễ nhận thấy nhất của khí hậu đang thay đổi là hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện dày hơn. Nhiều quốc gia phải đối mặt với sóng nhiệt kéo dài, mưa lớn bất thường và bão mạnh hơn. Những biến động này gây thiệt hại nghiêm trọng cho nông nghiệp, cơ sở hạ tầng và sức khỏe cộng đồng trong phạm vi rộng.
Không chỉ khí hậu bề mặt thay đổi, đại dương cũng đang ấm lên và bị axit hóa. Băng tan ở hai cực và các sông băng làm mực nước biển dâng, đe dọa các vùng đồng bằng ven biển trũng thấp. Đa dạng sinh học suy giảm khi nhiều loài không kịp thích nghi hoặc mất môi trường sống, kéo theo nguy cơ đứt gãy chuỗi thức ăn và mất cân bằng sinh thái.
Ảnh hưởng đến đời sống kinh tế – xã hội
Đối với các nước nông nghiệp, thay đổi về lượng mưa và nhiệt độ trực tiếp ảnh hưởng đến năng suất cây trồng. Hạn hán, xâm nhập mặn và bão lũ khiến người nông dân mất mùa, thu nhập giảm sút, làm gia tăng nguy cơ đói nghèo. Điều này khiến Tiến trình biến đổi khí hậu trở thành vấn đề phát triển chứ không chỉ là một câu chuyện môi trường.
Ở khu vực đô thị, những đợt nóng kéo dài làm tăng nhu cầu sử dụng điện cho làm mát, dễ gây quá tải hệ thống. Các bệnh liên quan đến nhiệt độ, dịch bệnh truyền nhiễm và ô nhiễm không khí cũng có xu hướng gia tăng. Nhiều nghiên cứu cảnh báo rằng nếu không kiểm soát tốt, chi phí thiệt hại kinh tế do khí hậu thay đổi có thể vượt xa chi phí đầu tư cho các giải pháp ứng phó ngay hôm nay.
Thách thức về công bằng khí hậu
Một khía cạnh quan trọng khác là câu chuyện công bằng giữa các quốc gia và các nhóm dân cư. Những nước phát triển là nơi phát thải nhiều khí nhà kính suốt hàng trăm năm qua nhưng lại có tiềm lực tài chính lớn để thích ứng. Trong khi đó, các nước đang phát triển phát thải ít hơn nhưng lại chịu tác động nặng nề hơn và ít nguồn lực hơn để khắc phục hậu quả.
Ngay trong nội bộ một quốc gia, các nhóm yếu thế như người nghèo, người già, trẻ em và cư dân vùng dễ tổn thương thường chịu ảnh hưởng lớn nhất. Họ ít có điều kiện di chuyển, ít tiếp cận thông tin và không đủ khả năng tự bảo vệ trước các rủi ro. Do vậy, mọi chiến lược liên quan đến Tiến trình biến đổi khí hậu đều cần tính đến yếu tố công bằng và bảo vệ nhóm dễ tổn thương.
Tiến trình biến đổi khí hậu và nỗ lực ứng phó
Các mốc cam kết quốc tế quan trọng
Cộng đồng quốc tế đã có nhiều nỗ lực để kiểm soát khí nhà kính và hạn chế mức tăng nhiệt độ toàn cầu. Nổi bật là các hiệp định toàn cầu về khí hậu, đặt mục tiêu giữ mức tăng nhiệt dưới ngưỡng nguy hiểm so với thời kỳ tiền công nghiệp. Những khung cam kết này tạo nền tảng pháp lý để các quốc gia xây dựng chiến lược chuyển đổi năng lượng và phát triển kinh tế ít phát thải.
Nhiều nước đã đưa ra cam kết trung hòa carbon vào giữa hoặc cuối thế kỷ. Điều này đồng nghĩa với việc họ phải tái cấu trúc ngành năng lượng, giao thông, công nghiệp và nông nghiệp theo hướng xanh hơn. Tiến trình biến đổi khí hậu vì thế không chỉ là áp lực mà còn trở thành động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng tái tạo và kinh tế tuần hoàn.
Giải pháp giảm thiểu và thích ứng ở Việt Nam
Tại Việt Nam, khí hậu thay đổi thể hiện rõ qua nhiệt độ tăng, mưa bão phức tạp và xâm nhập mặn tại đồng bằng. Những thách thức này buộc chúng ta phải kết hợp giữa hai nhóm giải pháp: giảm phát thải và thích ứng chủ động. Về giảm phát thải, cần đẩy mạnh năng lượng tái tạo, tăng hiệu quả sử dụng năng lượng và khuyến khích sản xuất sạch hơn trong doanh nghiệp.
Về thích ứng, việc quy hoạch lại không gian đô thị, bảo vệ rừng, phục hồi rừng ngập mặn và nâng cao khả năng chống chịu của cơ sở hạ tầng là rất quan trọng. Cùng với đó, hệ thống cảnh báo sớm, giáo dục cộng đồng và cập nhật kịch bản khí hậu giúp địa phương chuẩn bị tốt hơn. Nếu được triển khai đồng bộ, những giải pháp này sẽ giúp giảm rủi ro mà Tiến trình biến đổi khí hậu mang lại trong tương lai.
Vai trò của mỗi cá nhân trong thời gian tới
Dù các quyết sách lớn thuộc về chính phủ và doanh nghiệp, mỗi cá nhân vẫn có thể góp phần làm chậm lại quá trình khí hậu thay đổi. Những hành động nhỏ như tiết kiệm điện, ưu tiên phương tiện công cộng, hạn chế đồ dùng một lần hay trồng thêm cây xanh đều có ý nghĩa. Khi hàng triệu người cùng thay đổi thói quen, tổng lượng phát thải giảm được sẽ không hề nhỏ cùng top10 nhomkinh.
Bên cạnh đó, việc chủ động cập nhật kiến thức, chia sẻ thông tin chính xác và ủng hộ các chính sách xanh cũng là một hình thức tham gia. Thế hệ trẻ, với khả năng tiếp cận công nghệ và tư duy cởi mở, có thể trở thành lực lượng nòng cốt trong các chiến dịch vì môi trường. Nhờ sự chung tay của toàn xã hội, chúng ta có cơ hội kiểm soát Tiến trình biến đổi khí hậu và hướng tới một tương lai bền vững hơn cho hành tinh.
